Od upadku muru berlińskiego mija 37 lat, a mieszkańcy dawnej NRD i RFN wciąż patrzą na siebie z rezerwą. Z sondaży wynika, że tylko mniejszość Niemców czuje silną wspólnotę z ludźmi z drugiej części kraju. O tym, skąd te podziały i czy znikną, opowiedziało troje artystów o różnych życiorysach.
Zimowe buty zamiast słodyczy
Pisarka Lea Streisand, rocznik 1979, dorastała we Wschodnim Berlinie. W dniu otwarcia muru miała 10 lat. Za 100 marek zachodnioniemieckich, które RFN wypłacała obywatelom NRD jako powitalny prezent, matka kupiła jej zimowe buty. Dziewczynka była tak rozczarowana, że miała ochotę płakać. Znajomy rodziców pozwolił jej jednak kupić w supermarkecie tyle słodyczy, że starczyły do Bożego Narodzenia.
Prawdziwy zawód przyszedł według Streisand dopiero potem. W ciągu roku cały system został zastąpiony nowym, a jej zdaniem było to dla ludzi po prostu zbyt szybkie. Mur obalili przecież sami mieszkańcy NRD, dzięki ruchowi obywatelskiemu i licznym demonstracjom. Dla wielu z nich celem była reforma państwa, a nie natychmiastowe jego rozwiązanie.
Tak myślała też Anke Feuchtenberger, urodzona w 1963 roku we Wschodnim Berlinie, uznawana za jedną z najbardziej wpływowych autorek komiksów w Niemczech. Razem z innymi artystami próbowała plakatami i ulotkami wywalczyć więcej wolności bez natychmiastowego znoszenia socjalizmu. Szybko zauważyła jednak, że twórczy, rewolucyjny rrys ruchu zagłusza konsumpcjonizm, a na pierwszy plan wychodzą tendencje nacjonalistyczne. To ją przestraszyło.
Zachodnie spojrzenie i archiwa Stasi
Fotograf Simon Menner (rocznik 1978, z Emmendingen w Badenii-Wirtembergii) przeżył upadek muru jako dziecko i, jak mówi, dość abstrakcyjnie. Dziś mieszka w Berlinie. Pamięta, że filmy i dokumenty z tamtych czasów pokazywały NRD bardzo ponuro. Dodaje jednak, że RFN lat 80. też była ponura i mocno ułożona.
Ta nierówność w opowieści o obu państwach jest dla niego ważna, bo sam trochę się do niej przyczynił. W archiwach Stasi, dostępnych dziś w ramach Archiwum Federalnego, znalazł ogromny zbiór zdjęć, które go fascynowały i przerażały. Wybrał z nich fragment do albumu „Top Secret” (2012). Przez rok próbował też dotrzeć do archiwum fotograficznego zachodnioniemieckiego wywiadu BND, bez skutku. Dziś uważa swój projekt za jednostronny, bo dotyczy tylko przeszłości wschodniej strony. Jego zdaniem uczciwe rozliczenie całej niemieckiej historii, także działań służb RFN w latach 60., jest warunkiem prawdziwego pojednania.
Streisand widzi rolę literatury w tym, że pozwala wejść w doświadczenia, których samemu się nie przeżyło. Zainteresowanie takimi historiami jest duże: prawie 500-stronicowa powieść graficzna Feuchtenberger „Towarzyszka Kukułka” (2023) jako pierwszy komiks w historii została nominowana do Nagrody Targów Książki w Lipsku w kategorii prozy. Autorkę zaskoczyło, że jej opowieści tak interesują czytelników z Zachodu. Na spotkaniach autorskich często wraca wątek bohaterki, która rzadko widuje rodziców, bo oboje pracują na pełen etat. W NRD praca była prawem, ale i obywatelskim obowiązkiem.
Co dalej?
Obie wschodnioniemieckie rozmówczynie patrzą w przyszłość z większym optymizmem niż Menner. On sam w Berlinie często już nie zauważa, czy jest na dawnym Wschodzie, czy Zachodzie. Odwołując się do ostatnich sukcesów wyborczych AfD, ostrzega jednak, że politycy powinni uważniej słuchać starszych i młodszych ludzi, bo inaczej wkrótce zrobi się trudno.
Feuchtenberger uważa, że ciągłe skupianie się na podziale niemiecko-niemieckim nie pomaga, a dzięki podróżom granice w jej głowie się rozmyły. Mieszka w pobliżu polskiej granicy i widzi, że zwierzęta zupełnie się nią nie przejmują. Streisand jest przekonana, że dzieci obecnych dorosłych w ogóle nie zajmą się tym tematem: „Młodych nie obchodzi, skąd pochodzą ich rodzice”. Zajmują ich dziś zupełnie inne sprawy, takie jak praca pozwalająca utrzymać rodzinę czy groźba wojny.
Co to oznacza z polskiej perspektywy
Dla Polaków to nie tylko sprawa sąsiada zza Odry. Podziały w Niemczech wpływają na tamtejszą politykę, a tym samym na relacje z Polską i całą Unią Europejską. Wątek szybkiej transformacji po 1989 roku, która dla wielu ludzi oznaczała utratę stabilności, będzie też znany polskim czytelnikom, choć nasza droga była inna, bo Polska nie została włączona do istniejącego państwa. Wypowiedzi artystów pokazują, że ocena tamtych zmian bywa złożona i że wspólnota rodzi się nie z samych rocznic, lecz z uczciwego mówienia o całej historii.
Źródło: DW – „37 years after fall of Berlin Wall: How divided are Germans?”