Międzynarodowy zespół pracujący z danymi teleskopu Fermi-LAT opublikował katalog 450 obiektów świecących w zakresie 20–200 MeV, czyli tam, gdzie astronomia gamma miała dotąd poważną lukę. Zestawienie, nazwane 2FLE, powstało z 14 lat obserwacji i pokazuje niskoenergetyczne promieniowanie gamma wyraźniej niż kiedykolwiek wcześniej.
Skąd wzięła się „luka MeV”
Promieniowanie gamma to najbardziej energetyczna forma promieniowania elektromagnetycznego. Zakres megaelektronowoltów od dawna sprawia astronomom kłopot, choć po obu stronach tej luki mają dobre narzędzia: w zakresie rentgenowskim działa choćby Obserwatorium Chandra, a wyższe energie gamma wykrywa sam Fermi.
Problem polega na tym, że promieni gamma nie da się skupić zwierciadłami – przenikają przez nie na wylot. Dlatego Fermi-LAT działa raczej jak orbitalny detektor cząstek niż klasyczny teleskop. Rejestruje skutki zderzenia fotonu z warstwami wolframu i krzemu wewnątrz instrumentu. Przy energiach rzędu 1 GeV ślad jest na tyle wyraźny, że da się odtworzyć kierunek, z którego przybył foton. W przedziale 20–200 MeV fotony rozpraszają się bardziej chaotycznie. Pojedynczy foton o energii 20 MeV można przypisać do obszaru nieba o szerokości około 20 stopni, czyli ponad 40 razy większego od tarczy Księżyca. Do tego dochodzi silne promieniowanie tła.
Co znaleziono w katalogu 2FLE
Naukowcy połączyli dane z 14 lat z zaawansowanymi metodami statystycznymi i wyodrębnili 450 źródeł. Po porównaniu z obserwacjami radiowymi, optycznymi i rentgenowskimi dla 377 z nich znaleziono znane odpowiedniki.
- 325 obiektów leży daleko poza Drogą Mleczną. Prawie połowę całej próbki stanowią kwazary radiowe o płaskim widmie (FSRQ), skrajny typ aktywnych jąder galaktyk. To blazary, w których dżet supermasywnej czarnej dziury skierowany jest wprost na Ziemię. Katalog potwierdza, że większość swojej energii wypromieniowują one właśnie w tym zakresie.
- 52 źródła znajdują się w naszej Galaktyce, w większości to pulsary, czyli szybko wirujące pozostałości po wybuchach supernowych. Wyjątkiem jest gromada kulista M2, której promieniowanie gamma wykryto prawdopodobnie po raz pierwszy.
- 73 źródła nie mają jasnego odpowiednika w innych zakresach, a 60 z nich wygląda na całkiem nowe odkrycia.
Tajemnicze obiekty i co dalej
Część nieznanych sygnałów może okazać się nakładaniem się emisji sąsiednich obiektów, ale autorzy sądzą, że wśród nich są też nowe, egzotyczne akceleratory kosmiczne. Jedno ze źródeł, powiązane z obiektem 2FLE J0340.8+5258, zarejestrowało też chińskie obserwatorium. Wygląda na to, że emituje światło w zakresie obejmującym dziewięć rzędów wielkości energii.
Fermi, wystrzelony w 2008 roku, prawdopodobnie osiągnął w tej dziedzinie granicę swoich możliwości. Dalszy postęp ma przynieść misja NASA COSI, zaprojektowana do obserwacji w zakresie 0,2–5 MeV z użyciem detektorów germanowych, dostępnych w tej formie dopiero od kilku lat. Połączenie nowych danych z archiwum Fermiego może pomóc zamknąć jedną z najdłużej istniejących białych plam w fizyce ekstremalnych zjawisk.
Co to oznacza w praktyce
Dla przeciętnego czytelnika to wiedza fundamentalna, bez bezpośredniego wpływu na życie codzienne, ale ważna dla zrozumienia, jak działają czarne dziury i pulsary. Praca ukazała się w międzynarodowym czasopiśmie naukowym, a dane z takich katalogów są zwykle dostępne dla badaczy na całym świecie, także w Polsce, gdzie astrofizycy uczestniczą w wielu projektach międzynarodowych. Nie oznacza to jednak, że polskie zespoły miały udział w tym konkretnym opracowaniu – artykuł źródłowy tego nie wskazuje.
Źródło: Phys.org – „Fermi’s 14-year all-sky map bridges astronomy’s elusive 'MeV gap’”
